چالشهای بزرگ در برابر سلطۀ دلار و موانع جایگزینی آن
به گزارش اقتصادرَوا، سلطۀ دیرینه دلار آمریکا به عنوان ارز ذخیره جهانی، با وجود چالشهای ساختاری مداوم، اخیراً تحتتأثیر سیاستهای تجاری تهاجمی آمریکا در سال ۲۰۲۵ قرار گرفته است. این تحولات، کشورهای در حال توسعه را به سمت جستجوی جدیتر برای گزینههای ارزی جایگزین سوق داده است، هرچند که حذف کامل دلار همچنان با موانع قابل توجهی روبروست.
بر خلاف رویه تاریخی، کاهش ارزش دلار در نیمه اول سال ۲۰۲۵ که حدود ۱۰ درصد در برابر سایر ارزهای اقتصادهای ثروتمند بود، برای دولتهای کشورهای فقیر خبر خوشایندی به شمار نرفت. در شرایط عادی، تضعیف دلار باید صورتحساب بدهیهای دلاری این کشورها را کاهش دهد. با این حال، واکنش بازارهای مالی به جنگ تجاری ترامپ منجر به افزایش عدم قطعیت و در نتیجه، بالا رفتن «صرف ریسک» (Risk Premiums) شد. این امر سبب گردید که هزینه کلی استقراض دلاری برای کشورهای در حال توسعه، علیرغم افت ارزش واحد پول آمریکا، پس از روی کار آمدن ترامپ افزایش یابد. این تجربه، انگیزه کشورهای فقیر برای کاهش وابستگی به دلار را تقویت کرده است، زیرا فعالیتهای استقراضی و تجاری با استفاده از دلار امنیت سابق خود را از دست دادهاند.
همزمان با افزایش هزینههای استقراض دلاری، الگوهای تجارت جهانی در حال تغییر است. حجم تجارت جهانی با حذف آمریکا در حال رونق است؛ به طوری که صادرات چین به آفریقا در ششماهه اول سال ۲۰۲۵ به میزان یکچهارم و به آسیای جنوب شرقی یک پنجم افزایش یافته است. اگر این الگوهای تجاری جدید ادامه یابد، بانکهای مرکزی کشورهای مربوطه ممکن است ذخایر خارجی خود را برای انطباق با شرکای تجاری جدید تغییر دهند و بهسرعت دلارها را واگذار کنند.
علاوه بر این، برخی دولتها با استفاده از امتیازات خود برای تسریع روند کاهش اتکا به دلار تلاش میکنند. چین، با هدف بهرهمندی از امتیاز انحصاری (امتیاز گزافی که برای کشور صادرکننده ارز ذخیره، از طریق تخفیف در بدهی، حاصل میشود)، خطوط سوآپ (Swap Lines) یوان را به شرکای تجاری بزرگ خود ارائه کرده است؛ پیشنهادی که بیش از ۴۰ کشور برای تأمین ذخایر اضطراری یوان آن را پذیرفتهاند. علاوه بر این، چین به همراه روسیه، هند و دیگر اعضای گروه بریکس، در حال ایجاد یک سیستم پرداخت دیجیتال هستند که نیاز به دلار را در معاملات دور میزند. هدف این ائتلاف جذب کشورهای کافی برای تضعیف تدریجی سلطه دلار است و مقامات وعده پیشرفت در این زمینه را برای سال ۲۰۲۶ دادهاند. این تلاشها موفق شده است تا سهم دلار از ذخایر ارزی جهانی را به ۶۰ درصد کاهش دهد که پایینترین سطح در بیش از دو دهه اخیر محسوب میشود.
با وجود این چالشها و کاهش سهم در ذخایر، جایگاه دلار به شدت مقاوم است. در حال حاضر، ۹۰ درصد از کل معاملات ارزی خارجی همچنان به دلار انجام میشود. همچنین، با وجود اینکه سهم آمریکا در تجارت جهانی کمتر از یکدهم است، نیمی از تجارت جهانی هنوز با دلار تسویه میشود. سیاستگذاران ابزاری برای تغییر این حجم عظیم از استفاده از دلار ندارند. برای آنکه دلار کاملاً از جایگاه خود برکنار شود، نیاز است که آسیبهای بسیار گستردهتری نسبت به آنچه در سال ۲۰۲۵ رخ داد، به اقتصاد جهانی وارد شود. به این ترتیب، با اینکه تسلط دلار به طور فزایندهای به چالش کشیده میشود، اما انتظار نمیرود که این ارز به این زودی جایگاه خود را به عنوان ارز ذخیره اصلی جهان از دست بدهد.
گزارش از: امیرحسین مستقل، کارشناس اقتصادی